ТХГН-ийн нэр: Увс нуурын ай сав - Дархан цаазат газар
Хамгаалалтанд авсан огноо: 1993-11-12
Хамгаалалтанд авсан тогтоол, шийдвэрийн дугаар: 1993 оны УИХ-ын 83-р тогтоол
Газарзүйн байрлал: Увс нуур, Түргэн уул, Цагаан Шувуут, Торхилог-Тэсийн голын адаг, Алтан элс гэсэн экологийн орчин байгалийн байгалийн цогцолборын хувьд ялгаатай боловч бие биенээсээ төдийлөн алслагдаагүй газар нутгийг хэсэгчилэн хамрагдана.
Засаг захиргааны хуваарь: Увс нуурын ай савын кластерийн дархан цаазат газрууд нь: Увс аймгийн Тэс, Давст, Малчин, Наранбулаг, Тариалан сумдын нутагт орших Увс нуурын; Баруунтуруун суманд орших Алтан элсний; Сагил сумын нутаг дахь Цагаан шувуутын; Түргэн, Тариалан, Бөхмөрөн, Ховд сумын нутагт орших Түргэн уулын гэсэн хэсгүүдээс бүрдэнэ.
Талбайн хэмжээ, га: 755244.05
Хамгаалалтанд авсан үндэслэл: Говь, цөлөрхөг хээр, хээр тал, ойт хээр, уул нуруу, мөнх цас, мөсөн голуудыг багтаасан эрс тэс уур амьсгалтай нутаг юм. Увс нуурын ай савын дархан цаазат газрууд нь 1997 онд НҮБ-ын "Хүн ба шим мандал" хөтөлбөрийн олон улсын шим мандлын нөөц газрын сүлжээнд, 2003 онд дэлхийн өвийн сүлжээнд, 2004 онд олон улсын ач холбогдол бүхий ус, намгархаг газар ялангуяа нүүдлийн шувууд олноор амьдардаг орчны тухай олон улсын конвенцид тус тус нэгдэн орж бүртгэгдсэн байна. Мөн олон улсын гео-биосферийн судалгааны бүсэд багтдаг. Энэ нь дэлхийн байгалийн бүс, бүслүүрийн бүхий л шинж төрхийг өөртөө агуулсан "Увс нуурын ай сав" хэмээх эргэн тойрон уулсаар хүрээлэгдэж оршдог ба энэ нутгийн олон улсын ач холбогдол бүхий Төв Азийн эталон нутаг болохыг илтгэж байна. 1993 онд УИХ-ын 83 дугаар тогтоолоор Увс нуурын ай савын кластерийн дархан цаазат газар болгосон.
Дэлхийн унаган байгаль, соёлын өв газар: Тийм
Хүн ба Шим мандлын нөөц газар: Тийм
Рамсарын конвенцид бүртгэгдсэн газар: Тийм
Хил дамнасан ТХГН: Үгүй
Байгаль, газарзүйн онцлог: Увс нуурын дархан цаазат газар нь хойд талаараа Оросын Холбооны Улстай хиллэдэг. Увс нуурын эргэн тойронд өвөлдөө -50°С, зундаа +40°С хүрнэ. Ус зүйн сүлжээний хувьд ай сав нь бүхэлдээ Төв Азийн гадагшаа урсгалгүй ай савд багтдаг. Увс нуурын ай савын улсын тусгай хамгаалалттай газрууд нь газарзүйн байрлалаараа Их Нууруудын хотгорт оршдог тул энэ чанараараа гадаргын болон газрын доорх усаар баялаг бүс нутаг юм. 1) Увс нуурын дархан цаазат газар буюу дархан хэсгийн кластер. Увс нуурын дархан цаазат газар буюу дархан хэсгийн кластер нь далайн түвшнээс дээш 759 м өндөрт оршдог болохоор Их нуурын хотгортоо хамгийн нам дор газар юм. Энд Увс нуур, Торхилог, Тэсийн голын адаг орчмын нутгууд хамрагдана. Монгол орны гандуу бүсэд орших нуур, ус намгархаг газар. Түүний эргэн тойрны цөлийн ландшафт, заримдаг цөлийн гандуу орчин нуур устай зэрэгцэн орших экологийн хувьд өвөрмөц орчин, ус намгийн шувууд, биологийн төрөл зүйлүүдийг хамгаалах зорилгоор хамгаалалтад авчээ. Увс нуур, түүний цутгал голуудын ай сав дагуу хар мод, хуш, улиас, зэгс чацаргана, чихэр өвс, үхэр манжин зэрэг олон зүйлийн ургамал ургана. Амьтдаас бор гөрөөс, гахай, буга нутагшсанаас гадна олон төрлийн жигүүртэн шувууд, загас, жараахай байдаг. Шувуудаас 245 зүйл, өвөлждөг 8 зүйл, дайрч өнгөрдөг 82 зүйл бүртгэгджээ. Увс нуурын Тэс, Торхилогийн голын цутгал, адаг орчмоор алтайн сугас, эрээн жараа, сахалт жараахай зэрэг загастай. 2) Түргэн уулын дархан хэсгийн кластер. Түргэний уулсад уулын тундр, ой, тайга, уулын хээр зэрэг байгалийн олон бүс бүслүүр хосолсон мөнх цас, мөсөн оргил, тэдгээрийн усан хүрхрээ, мөсөн тогоо, агуй, хад цохио бүхий байгалийн үзэсгэлэнт бүрдсэн өвөрмөц тогтоцтой газар нутаг юм. Түргэний уулс мөнх цас мөсөн голууд элбэгтэй бөгөөд нийтдээ 104 км2 буюу Монгол орны уулсын мөсдлийн нийт талбайн 20 гаруй хувийг эзэлдэг. Түргэний уулсаас Хархираа, Түргэн, Ямаат гол эх авч урсдаг бөгөөд голуудын хөндийнүүд ихэвчлэн нарийхан хавцлын байдалтайгаас гадна тэвшин хөндий үүсгэсэн байдаг нь нэн сонин. Хөрс ургамлын хувьд мөнх цастай залган голын эхэн хэсэгт уулын нугын хүрэн хөрс тохиолдох ба улалж, бушилз, хөвд, хаг голлон ургана. Түргэн уулын оргил хэсгээс доош хар мод, бургас дагнан ургахын зэрэгцээ янгир, буга, ирвэс, шилүүс, суусар, мануул, бор гөрөөс, гахай зэрэг олон төрлийн амьтадтай. Түргэний дархан цаазат газрын хилийн заагийг байгалийн үзэсгэлэнт Гоожуурын хүрхрээг хамгаалах зорилгоор УИХ-ын 2008 оны 05 тоот тогтоолоор өргөтгөсөн байна. Гоожуурын хүрхрээ нь өндрөөрөө Монголдоо 2-рт ордог бөгөөд аялагчид, жуулчдын анхаарлыг татсан үзэсгэлэнт газар юм. 3) Алтан элсний дархан хэсгийн кластер Увс нуурын хотгорын зүүн хэсэгт орших Бөөрөг дэл элсний зүүн хэсгийн Алтан элсийг хамарна. Элсэн дороос эх аван урсдаг цэнгэг устай гол горхи, булаг шанд, баян бүрдүүд болон элсний нүүлт зэрэг гаднын нөлөөнд автагдаагүй манхан элс, эрт дээр үеийн амьтдын үлдэгдэл, түүхийн дурсгалыг хадгалан үлдээх зорилгоор улсын тусгай хамгаалалтад авчээ. Алтан элсний гарал үүсэл нь нэг талаас нуур-пролювийн гаралтай дөрөвдөгч галавын хурдас, баруун хойт зүгээс байнга үлээх салхиар хийсэн хуримтлагдсантай, нөгөө талаас суурь чулуулгийн өгөршилтэй холбоотой. Энд сөөгөнцөр, дэгнүүлт үетэн, алаг өвс бүхий элсний бүлгэмдэл голлоно. Уг бүлгэмдэлд хиаг, ерхөг, агь, ганга, цагаан бургас зэрэг ургамал ордог. Элсний урд хаяа дагуу хэсэг, хэсэг нарс, шинэс, чацаргана ургана. Амьтдаас суусар, туулай, тарвага, мануул, атигдаахай байхаас гадна улирлын байдлаас хамаарч усны шувууд ирж зусна. Алтан элс нь дов толгодлог гадаргатай ба түүнийг элсний зүүн хэсэгт элсэн дунд орших Эрдэнэтолгой, Залаа толгой, Хөх толгой зэрэг нам уулс гэрчилнэ. Алтан элсний кластерт элсэн манхнаас гадна түүнд бэхлэгдэн ургасан бага хэмжээний нарс, шинэс, чацаргана нь маш үзэсгэлэнтэй байдлыг бий болгодог. 4) Цагаан шувуут уулын дархан хэсгийн кластер. Увс нуурын ай савын өндөр уулын нуга, уулын хээрийн онцлогийг төлөөлөх Цагаан шувуут уул нь Увс нуур, Үүрэг нуурын усан хагалбарт зүүн хойноосоо баруун урагш сунаж тогтсон байршилтай. Увс нуурын хотгорт орших өндөр уулын томоохон төлөөлөл Цагаан шувуут уулын байгалийн унаган төрх, биологийн төрөл зүйлийг хамгаалах зорилгоор Увс нуурын ай савын дархан цаазат газрын кластер болгон тусгай хамгаалалтад авсан байна. Хөрсөн бүрхэвчийн хувьд уулын хүрэн хөрс зонхилох бөгөөд өндөр уулын тачир сийрэг ургамал бушилз, улалж, хаг хөвд голлон ургана . Цагаан шувуут уулын кластерт 72 зүйл хөхтөн амьтад бий . Т эдгээр ээс Монгол улсын улаан номонд ирвэс , аргаль , янгир , хүдэр , халиун буга , хар сүүлт зээр зэрэг амьтад орсон байна. Цагаан шувуут уул нь Увс нуурын ай савын дархан цаазат газарт бие даасан мужийг төлөөлдөг өндөр уулын экосистем юм. УИХ-ын 2008 оны 05 тоот тогтоолоор Цагаан шувуутын дархан цаазат газрын хилийн заагийг өргөтгөн аргаль хонь, баданга хүдэр, халиун буга, зэрлэг гахайн байршил нутаг болох Баянзүрх уулыг Улсын тусгай хамгаалалтад авснаар ховор, нөөц багатай ан амьтан, ургамлыг хамгаалах, байгалийн унаган төрхийг хадгалах нөхцлийг бүрдүүлжээ. 5) Алтан элсний ДЦГ: Увс нуурын хотгорын зүүн хэсэгт орших Бөөрөг дэл элсний зүүн хэсгийн нутаг дэвсгэрийг хамардаг бөгөөд элсэн дороос эх аван урсдаг цэнгэг устай гол горхи, булаг шанд, баян бүрдүүдтэй ба элсний нүүлт зэрэг хүний нөлөөнд автагдаагүй манхан элс, эртний амьтдын үлдэгдэл, түүхийн дурсгалыг хадгалан үлдээх зорилгоор УИХ-ын 1993 оны 83 дугаар тогтоолоор ДЦГ-ын ангилалаар улсын тусгай хамгаалалтад авсан. Дэлхийн унаган байгаль, соёлын өв газар. Алтан элсийг нэг талаас нуур-пролювийн гаралтай дөрөвдөгч галавын хурдас, баруун хойт зүгээс байнга үлээх салхиар хийсэн хуримтлагдсан, нөгөө талаас суурь чулуулгийн өгөршилтэй холбоотой үүссэн гэж үздэг. Алтан элс нь дов толгодлог гадаргатай ба үүнийг элсний зүүн хэсэгт элсэн дунд орших Эрдэнэ толгой, Залаа толгой, Хөх толгой зэрэг нам уулс гэрчилнэ. Алтан элсний ДЦГ орчимд кайнозойн үеийн тунамал, хувирмал хурдас чулуулаг тохиолдоно. Нутгийн зүүн хэсэгт дунд дөрөвдөгчийн үеийн хөндийн үйрдэс хайрга, хүйрмэг, бул чулуу бүхий элс, нуурын мөстлөгийн элс, алеврит, шавар, элсэнцэр зэрэг хурдас, чулуулаг тохиолддог. Мөн плеоцны доод дунд үеийн ногоовтор улаавтар саарал өнгийн шавар, шохой, миоцены үеийн ангилаагүй шүлтлэгдүү хүрэм, ногоон саарал, алаг, улаан өнгийн шавар, алеврит, хүйрмэг хайрга, бул чулуу бүхий элс зонхилно. Мөн монгол орны хамгийн томоохон элсэн тарамцаг болох Бөөрөг дэл элс оршдог. Тэнд муу ширэгжсэн болон нүцгэн элс зонхилж, захаар нь сул хөгжилтэй элсэн хөрс тааралдах ба эдгээрт хөрсний үе давхарга илэрдэггүй, харин сул хөгжилтэй цайвар хүрэн хөрсөнд (Бөөрөг дэл элс) ялзмагт давхарга 7-18 см-ийн гүн хүртэл илрэх ба 0-25 см үеийн ялзмагийн агууламж нь 0,63-0,9% хүрдэг. Баруунтуруун сумын агаарын үнэмлэхүй их температур нь 70- 160C, агаарын үнэмлэхүй бага температур нь -150 -200C, агаарын дундаж температур -10- -50C-ийн хооронд байна. Монголын Үндэсний Музей, АНУ-ын Питсбургийн их сургуулийн Харьцуулсан археологийн судалгааны төвийн хамтарсан судалгааны баг 2015 онд орчны бүсийн Зүүнговь сумын нутагт хээрийн судалгаа явуулж хүрлийн үе, хүннүгийн үед хамаарах 72 тооны булш хиригсүүр, тахилгын байгууламж, 10,399 ширхэг олдвор зэрэг үл хөдлөх түүхэн дурсгалууд бүртгэн баримтжуулсан.
Copyright Байгаль орчны мэдээллийн төв. 2017
Цаг уур, орчны шинжилгээний газрын байр, Жуулчны гудамж 5, Улаанбаатар 15160