БО-ны бодлого, төсөл, хөтөлбөрийн мэдээллийн сан

Дэлгэрэнгүй мэдээлэл
ШУТС-н санхүүжилтээр хэрэгжүүлсэн судалгааны тайлан
Судалгааны статус: Хэрэгжиж дууссан
Төсөл хэрэгжих БО-ны салбар: 1
Судалгааны дугаар: ShUT_A/349_005/2013
Судалгааны нэр: "Байгалийн бүс, бүслүүрийн экосистемийн урт хугацааны өөрчлөлтийн судалгаа"
Судалгааны нэр /англиар/:
Судалгааны төрөл: Дотоодын
Ажлын гүйцэтгэгчид: Шинжлах Ухаан, Технологийн Сан А. Орхонсэлэнгэ /Доктор(Ph.D), дэд проф. МУИС-ийн Геохими-Геоморфологийн Лабораторийн эрхлэгч/ М. Алтанбагана /ШУА-ийн Газарзүй-Геоэкологийн Хүрээлэн/ С. Давааням /Тогтвортой Хөгжлийн Хүрээлэн/ Ч. Болорчулуун /МУИС-ийн ахлах багш/
Хуудас:
Эхэлсэн хугацаа: 2013
Дууссан/Дуусах хугацаа: 2015
Судалгааны товч танилцуулга: Судалгааны зорилго нь Монгол Улсаас Дэлхийн соёлын болон байгалийн өвийн ангилалд хамруулах газар нутгийн талаарх тойм судалгаа хийх юм. Уг зорилгод хүрэхийн тулд дараах зорилтуудыг дэвшүүлсэн.
Судалгааны товч танилцуулга /англиар/:
Судалгааны зорилго, зорилт: Үүнд: 1. Монгол Улсын тусгай хамгаалалттай газар нутгийн өнөөгийн байдлыг дэлхийн улсуудтай харьцуулан судлах. 2. Дэлхийн байгалийн болон соёлын өвд нэр дэвшүүлэн амжилттай бүртгүүлэхэд харгалзах хүчин зүйлсийг тодорхойлох. 3. Дэлхийн байгалийн болон соёлын өвд хамруулж болох газар нутгуудыг тодорхойлж, тэдгээрийн талаар Кейс судалгаа хийх. 4. Дэлхийн байгалийн болон соёлын өвд нэр дэвшүүлэн өрсөлдүүлэх газар нутгуудыг сонгохдоо харгалзах шалгуур үзүүлэлтүүдийг тодорхойлох.
Судалгааны зорилго, зорилт /англиар/:
Судалгааны эцсийн үр дүн: 1. Байгалийн бүс, бүслүүрийн шилжилт, экосистемийн үйлчилгээний өөрчлөлтийн үнэлгээг газарзүйн мэдээллийн системийг ашиглан зайнаас тандан судлах. Монгол орны байгалийн бүс, бүслүүрийн шилжилт, экосистемийн үйлчилгээний өөрчлөлтийн NOAA, MODIS хиймэл дагуулын мэдээнүүд, газарзүйн мэдээллийн систем ашиглан үнэлж, зайнаас тандан судалж, дараах үр дүнд хүрсэн. Үүнд: 1.1 Өндөр уулын бүс, уулын тайгын бүс, ойт хээрийн бүс, хээрийн бүс, говийн бүс, цөлийн бүс гэсэн байгалийн үндсэн зургаан бүс болгон ангилсан. Үүнийг гаргахдаа байгалийн бүс, бүслүүрийн талаарх нэршил болон хил заагийг тогтоох онолын ойлголт, Монгол орны уулархаг, талархаг гадаргын үндсэн хэлбэр төрхийн орон зайн ялгарал, тэдгээрийн уур амьсгалын өөрчлөлтөд өртөх байдал зэргийг үндэслэн өндрийн босоо бүслүүр, өргөргийн хэвтээ бүс хэмээн ангиллыг тогтоосон болно. 1.2 1982-2015 онуудын хоорондох өнгөрсөн 30 гаруй жилийн хугацаанд Монгол орны ургамал бүрхэвчийн байгалийн бүс, бүслүүрүүдээрх орон зайн тархалтад гарсан өөрчлөлтийг зураглаж, 5 жилийн нарийвчлалтайгаар дараах байдлаар дүгнэсэн. 1.2.1 1985 онд Монгол орны ойт хээр, хээрийн бүсүүд ургамал бүрхэвчийн тархалтын нягтрал (NDVI = 0.1-0.3) өндөр байсан. 1.2.2 1900 онд Монгол орны ургамал бүрхэвчийн тархалт ойт хээр, хээрийн бүсээс гадна харьцангуйгаар өмнө зүг шилжиж, Хангайн нурууны өмнүүр алаг цоог байдагтай говийн бүсээр нягтрал өндөртэй (NDVI = 0.2-0.4) болж өөрчлөгдсөн. Ихэнх говь, цөлийн бүсүүдээр ургамал бүрхэвчтэй (NDVI = 0.1) болсон. 1.2.3 1995 онд ургамал бүрхэвчийн тархалт эрс буурч, хойш хумигдаж, зөвхөн Монгол орны зүүн хойд хэсгийг хамарсан хээрийн бүсээр л нягтрал өндөртэй (NDVI = 0.1-0.3) тархалттай байсан. 1.2.4 2000 онд Монгол орны байгалийн нийт бүс, бүслүүрийн ургамал бүрхэвчийн тархалт маш буурч, өндөр уулын бүс болон уулын тайгын бүсээр алаг цоог, эрс сийрэг тархалттай (NDVI = 0.1-0.2) болж өөрчлөгдсөн. 1.2.5 2005 онд Монгол орны ихэнх байгалийн бүсүүдээр ургамал бүрхэвчийн тархалт эрс нэмэгдэж, ялангуяа Монгол орны төв ба зүүн бүсийн Халхын голын сав газар, Хангайн нурууны төв хэсгээр ойт хээрийн бүс, хээрийн бүсээр ургамал бүрхэвч маш өндөр нягтралтай (NDVI = 0.2-0.5) тархсан. 1.2.6 2010 онд ургамал бүрхэвчийн нягтрал ихэсч, монгол орны хойд бүс нутгаар, ялангуяа Хангайн нурууны ар хажуу, Хөвсгөлийн уулсын зүүн хажуу, Орхон-Сэлэнгийн сав газрын уулын тайгын бүс (NDVI = 0.7-0.9), ойт хээрийн бүсүүдээр (NDVI = 0.4-0.6) нягтрал өндөр болж өөрчлөгдсөн. 1.2.7 2015 онд өмнөх 5 жилийн нягтрал өндөр тархалт байгалийн бүсүүдээр хүрээгээ улам тэлж, Хангайн нурууны ар хажуугаас төв хэсэг рүү гүн түрж, мөн Халхын голын сав газрын нягтрал өндөртэй (NDVI =0.7-0.9), Монгол орны хойд, зүүн хойд бүс нутгийн уулын тайгын бүс, ойт хээрийн бүс, хээрийн бүсүүдээр ургамал бүрхэвч тархалт өндөртэй (NDVI = 0.4-0.6) болж өөрчлөгдсөн байна. Монгол орны ургамал бүрхэвчийн сүүлийн 30 жилийн орон зайн тархалтаас дүгнэхэд байгалийн бүс, бүслүүрийн шилжилт хөдөлгөөн, экосистемийн үйлчлэл нь уур амьсгалын үндсэн элементүүдийн нэг болох хур тунадсын хэмжээнээс шууд хамааралтай байсан нь илэрхий байна. Олон жилийн нарийвчилсан ургамлын дундаж гарцаас гарахад 1985 онд ургамал бүрхэвч хур тунадасгүй, гантай жилүүдээс хамаарч маш бага, тархалттай, харин 1995 онд цөлийн бүсээс бусад байгалийн бүс, бүслүүрүүд ургамал бүрхэвч сайтай болж өөрчлөгдсөн нь хур тунадсын эрс нэмэгдэлтэй холбоотой байна. 2008 оноос хойш Монгол орны нийт нутаг дэвсгэрийн хэмжээнд хур тунадас харьцангуй сайн орсонтой холбоотойгоор өндөр уулын бүс (2004-2006) болон уулын тайгын (2007-2008) бүсүүдэд эрс нэмэгдэн, 2010, 2015 онуудад ургамал бүрхэвчийн их нягтралыг тусган харуулж байна. 1.3 Монгол орны экосистемийн томоохон хувирал болох байгалийн бүс, бүслүүрийн хилийн зааг, тэдгээрийн шилжилт, ирээдүйн өөрчлөлтийн хандлага, төлөв байдлыг үнэлсэн. Байгалийн бүс, бүслүүрийн хамрах хүрээ уур амьсгалын өөрчлөлтөөс хамаарч хэрхэн өөрчлөгдөх талаар дэлхийн дулааралтай уялдуулан түүүний өөрчлөгдөх хандлагыг тогтоох талаар судалсан бусад эрдэмтдийн судалгааны үр дүнгүүдтэй харьцуулж дараах дүгнэлтийг гаргасан. Үүнд: 1.3.1 Уур амьсгалын өөрчлөлтийн нөлөөгөөр байгалийн бүс, бүслүүр тодорхой хэмжээгээр өөрчлөгдөх болно. Тухайлбал: өндөр уулын бүс, уулын тайгын бүсийн талбай 2020 оны үед 0.1-5%-иар, 2050-аад оны үед 4-14%-иар, ойт хээрийн талбай XXI зууны эхний 25 жилд ойролцоогоор 3%-иар,д дараагийн 25 жилд 7%-иар тус тус багасна. Харин хээрийн бүсийн эзлэх талбай мэдэгдэхүйц (0,1-3%) өөрчлөгдөхгүй ч ойт хээрийн бүс рүү гүн нэвтэрч хойш шилжинэ. Говийн бүсийн эзлэх талбай 7% орчмоор буурах ба харин цөлийн бүс нь баруун хойш Их нууруудын хотгор хүртэл түрж талбай нь 2025 онд 13% орчим, 2050 он гэхэд 18%-иар нэмэгдэнэ. 1.3.2 Усны фазын хувирлын термодинамик аналог тэгшитгэл болон Английн Хэйдлийн төвийн орчил урсгалын загвараар тооцоолоход Монгол орны цөлийн бүсийн хойд хил 350-450 км хойш шилжих төлөвтэй байна. Өөрөөр хэлбэл, 20 жил тутамд 150 км-ийн хурдтайгаар цөлийн бүс хойш түрж Монгол орны экосистемд гүнзгий өөрчлөлт орох, хөдөө орон нутгийн нийгэм эдийн засагт хүчтэй нөлөө үзүүлэхээр байна. 1.3.3 Дэлхийн дулаарлын нөлөө харьцангуй сул байсан 1961-1990 оны Монгол орны уур амьсгалын үзүүлэлтийн суурь дундаж мэдээгээр газар зүйн өргөрөг, уртрагийн торын зангилааны цэг бүр дээр тооцоолсон дулаарал-хуурайшлын индексийн орон зайн тархалтыг хүлэмжийн хийн ялгарлын цацрагийн ачаала 4.5, 8.5 хувилбараар тооцоолсон уур амьсгалын тоог ангилын орон зайн тархалттай харьцуулж 2016-2025, 2046-2065, 2081-2100 онуудын төлөв байдлыг үнэлсэн. Хүлэжийн хийн ялгарлын цацрагийн ачаалал 4.5 гэсэн хувилбараар тооцоолсон дулаарал-хуурайшлын индексийн тархалтын байдлаас харахад говийн бүсийн хойд хил хойш түрсээр 2081-2100 оны үед 300-аад км-ийн зайд буюу Хэнтий, Хангайн нуруунд тулж ирэх төлөвтэй байна. Харин хүлэмжийн хийн ялгарлын цацрагийн ачаалал 8.5 гэсэн хувилбараар тооцоолоход цөлийн бүс 20 жил тутамд 120 км-ээр буюу 2081-2100 оны үед хойшоо 600-аад км түрж, хээрийн бүс нь бүхэлдээ говийн бүсийн шинжтэй болох хандлагатай байна. Монгол орны экосистемийн үйлчлэл дэлхийн дулаарлын илрэл болох агаарын дундаж температурын нэмэгдлээс хүчтэй хамаарч, байгалийн бүс, бүслүүрийн хил зааг эрс өөрчлөгдөн шилжиж, өргөргийн бүсийн дагуу хойш түрэн орох ерөнхий төлөв харагдаж байна. Энэхүү сэдэвт даалгаврын ажлыг эцэст нь дүгнэхэд Монгол орны экосистем уур амьсгалын элементүүдээс хүчтэй хамааран хувьсан өөрчлөгдөж, ялангуяа хур тунадсаас илүүтэй агаарын температурын нэмэгдлээс шалтгаалж байгалийн бүс, бүслүүрийн хил зааг хойш түрэн шилжих хандлагатай байна. 2. Бүс нутгийн хөгжлийн үзэл баримтлалыг байгалийн нөөц, эрдэс баялагтай уялдуулан үнэлгээ хийж, үйлдвэр, аж ахуйн хөгжлийн төлөв тогтоох Монгол улсын бүс нутгийн хөгжлийн үзэл баримтлалыг боловсруулахад үндэслэл болгосон арга, аргачлал, шалгуур үзүүлэлтүүд, нөлөөлөх үндсэн хүчин зүйлс зэрэгт тулгуурлан, байгалийн бүс нутгуудаарх байгалийн нөөц, эрдэс баялгийн газарзүйн тархалттай харгалзуулан судалж, бүс нутаг тус бүрийн үйлдвэр, аж ахуйн нэгжийн төлөвийг тогтоож, дараах дүгнэдтэд хүрсэн. Хөгжлийн төлөвлөлтийн хувьд төслийн нэгдүгээр сэдэвт ажлын хүрээнд тогтоосон өндөр уулын бүс, уулын тайгын бүс, ойт хээрийн бүс, хээрийн бүс, говийн бүс, цөлийн бүс гэх зэрэг байгалийн үндсэн бүсүүдээр бүс нутгийн хөгжлийн үзэл баримтлалыг тодорхойлж, үйлдвэр, аж ахуйн нэгжийн хөгжлийн төлөвийг тогтооход нэг ижил байгалийн бүсийн дотоодын харилцан үйлчлэл, хоорондын эдийн засгийн уялдаа холбоо нь орон зайн хуваарьлалтын хувьд, мөн эдийн засгийн үр өгөөжийн хувьд оновчгүй хувилбар болох тул улсын нийгэм, эдийн засгийн тулгуур онолыг үндэслэн засаг захиргааны өнөөгийн газарзүйн байршилд тулгуурлан зүүн, өмнөд, төв, баруун, хойд гэх зэрэг бүсийн хөгжлийн төлөвийг тогтоох нь зүйтэй гэж үзэж байна. Тухайлбал, нэг бараа бүтээгдэхүүний эргэлтээр ижил ойт хээрийн бүсэд багтах Хэнтий аймгийн хойд сумдаас Архангай аймгийн баруун сумд, Завхан аймгийн зүүн сумд хүртэл зорчих боломжгүй. Мөн ижил говийн бүсэд багтах Дорноговь аймгийн зүүн сумдаас дээрхтэй ижил бараа тээврийн эргэлтээр Ховд аймгийн зүүн сумд, Увс аймгийн өмнөд сумд хүртэл зорчих боломжгүй. Учир нь хамгийн түрүүнд зам тээврийн сүлжээ, зарцуулах цаг хугацаа, хүртэх эдийн засгийн ашиг орлого зэрэг хүчтэй нөлөөлж байгаа нь дээрх хөгжлийн төлөвлөлтийн оновчтой хувилбарыг бодитоор батлан харуулж байна. 2.2 Бүсийн нийгэм, эдийн засгийн хөгжилд тэргүүлэх үүрэгтэй зам тээвэр, эрчим хүч, холбоо мэдээллийн сүлжээнээс гадна уул уурхайн олборлолт, эрдэс баялгийн нөөц, түүний эдийн засгийн эргэлт зэргийг харгалзан зүүн, өмнө, төв, баруун, хойд бүс тус бүрээр үйлдвэр, аж ахуй нэгжүүдийг хөгжүүлбэл тухайн нэг бүсэд хамрагдах бүс нутгийн үндсэн төв, түүнийг хүрээлэн ойролцоо орших орон нутгийн суурингуудын тулгуур төвүүд бие даан хөгжих давуу талтай. 2.3 Бүс нутгийн хөгжлийн үзэл баримтлалд тухайн бүс нутагт тоо толгойгоороо тэргүүлэх мал аж ахуйн төрөлжсөн салбарын үйлчилгээ; мал аж ахуйн гаралтай түүхий эдийг боловсруулах үйлдвэр; газар тариалангийн үйлдвэрлэл; хөнгөн, хүнсний үйлдвэр; уул уурхайн олборлох, боловсруулах хүнд үйлдвэр; эрдэс түүхийн эдийн нөөцийн ашиглалтын төрөлжсөн үйлдвэр; сэргээгдэх эрчим хүчний үйлдвэр; барилга, барилгын материалын үйлдвэр; оюуны багтаамж ихтэй боловсролын салбарын үйлчилгээ; аялал жуулчлал, амралт, рашаан сувиллын үйлчилгээ; нийгмийн тэргүүлэх чиглэлийн үйлчилгээ гэх зэрэг бүс нутаг тус бүрт онцгойлон тэргүүлэх болон давхардмал байдлаар хөгжих чиглэлүүдийг тусгав. Энэ нь эргээд тухайн бүс нутгийн онцлогийг тусгасан тэргүүлэх чиглэлүүдэд ажлын байрыг нэмэгдүүлэх, ядуурлыг бууруулах зэрэг нийгэм, эдийн засгийн ач холбогдолтой. 2.4 Бүс нутгийн хөгжлийн үзэл баримтлалыг байгалийн нөөц, эрдэс баялагтай уялдуулан үнэлсэнээр дараах үйлдвэр, аж ахуйн хөгжлийн төлөвийг тогтоовол: 1. Баруун бүсэд: Аялал жуулчлал, хөнгөн, хүнсний үйлдвэр, транзит тээврийг дагасан худалдаа, үйлчилгээ, мал аж ахуйг түлхүү хөгжүүлэх бодлогыг баримтлах, 2. Хойд бүсэд: Аялал жуулчлал, эрчимжсэн мал аж ахуй, үүнд түшиглэсэн боловсруулах аж үйлдвэрийг түлхүү хөгжүүлэх бодлогыг баримтлах, 3. Төвийн бүсэд: Уул уурхайн, аж үйлдвэр, газар тариалан, транзит тээвэр, ложистикийг түлхүү хөгжүүлэх бодлогыг баримтлах, 4. Зүүн бүсэд: Бэлчээрийн мал аж ахуй, аялал жуулчлал, газар тариалан, уул уурхай, боловсруулах аж үйлдвэрийг түлхүү хөгжүүлэх бодлогыг баримтлах, Тухайлбал, газар дээр явуулсан бодит судалгаагаар газар тариалангийн үйлдвэрлэл, мал аж ахуй эрхлэлт, ашигт малтмалын олборлолтын үйлдвэр, барилгын материалын үйлдвэр, хүнсний үйлдвэр, хөнгөн үйлдвэр, аялал жуулчлалын үйлчилгээ, рашаан сувиллын үйлчилгээ, эрчим хүчний технологийн салбарууд хүчтэй хөгжсөн байна. 1. Өмнөд бүсэд: Уул уурхай, тэжээлийн ургамлын тариалалт, ноос, ноолууран үйлдвэрлэлд зориулж эрчимжсэн мал аж ахуйн технологи нэвтрүүлсэн үйлдвэрлэлийг хөгжүүлэх бодлогыг баримтлах. 2.5 Бүсчилсэн хөгжлийн үзэл баримтлалын үндсэн агуулгад 2.4-д дурьдсанчлан Монгол улсын малын төрөл зүйл, эрдэс баялаг, түүхий эдийн нөөц, тэдгээрийн газарзүйн тархалтад тулгуурлан үйлдвэрлэл, аж ахуйн нэгжийн хөгжүүлэх 2.6д дурьдсан орон зайн зохистой байршлын төвийг байгуулж, хот, хөдөөгийн хөгжлийн ялгааг арилгах, аймаг, бүс нутаг хоорондын тэгш бус, тэнцвэргүй байдлыг багасгаж, тэдгээрийн хөгжлийн түвшинг ойртуулах, үндэсний эдийн засаг, нийгмийн дэвшлийг түргэтгэх дотоод, гадаад таатай орчныг бүрдүүлэх үндэсний бодлогыг боловсруулж, бодитоор хэрэгжүүлэх эрх зүйн орчныг төр, эдийн засаг, нийгэм, соёл, байгаль орчин, хүн амын нутагшилтын хүрээнд тусгах шаардлагатай байна. 2.6 Цаашид Монгол улс бүсчилсэн хөгжлийн үзэл баримтлалыг батлахдаа бүсийн ангиллын хамгийн оновчтой хувилбарын шинэ саналыг (Зураг 2.28) баримтлах нь зүйтэй гэж үзэж байна. Учир нь энэхүү шинэ хувилбарыг боловсруулахад дараах зарчмуудыг баримталсан. Үүнд: 2.6.1 Тухайн бүсийн физик газарзүйн хил, дэд бүтэц, зам тээврийн хоорондын зай, төв байршлыг харгалзсан. 2.6.2 Уул уурхайн болон үйлдвэрлэл, хүн амын төвлөрлийн цаашдын хандлагыг харгалзсан. 2.6.3 Одоогийн аймгуудын хилийг аль болох зөрчихгүй байх зарчмыг баримталсан. 2.6.4 Бэлчээрийн экосистемийн нөөц багатай өмнөд говийн бүсийн газар нутаг томтой, хүн ам цөөнтэй бүсийн төрийн үйлчилгээний чанар, хүртээмжийг бууруулахгүй байх нөхцөлийг харгалзсан. 2.6.5 Усны ай сав газрын дагуух газрыг хамруулахыг эрмэлзсэн. 2.6.6 Уур амьсгалын болон газар ашиглалтын өөрчлөлтөд экосистемийн эмзэг байдлыг бууруулах үүднээс уртрагийн дагууд буюу уламжлалт байгалийн олон бүс бүслүүрийг багтааж байсан түүхэн хуваарийн зарчмыг харгалзсан. 2.6.7 Олон улсын болон үндэсний зах зээлд гарах, олон улсын дэд бүтцийн тэнхлэг дагуух сумдыг нэгтгэх нөхцөлийг харгалзсан. 2.6.8 Аймаг, орон нутгийн удирдлагын санал болон бүлэг суурины бусад зарим саналыг харгалзан үзсэн. 2.6.9 Бүс тус бүр нэг төвтэй байхаар тусгасан. 3. Уур амьсгалын өөрчлөлт, эмзэг салбаруудын эрсдлийг тооцон аймаг, орон нутгийн тогтвортой хөгжлийн бодлогын загварыг тогтоох Уур амьсгалын өөрчлөлтөд өртөмтгий, эмзэг байдлын эрсдлийг үнэлэн, улсын хэмжээнд уур амьсгалын өөрчлөлтөд дасан зохицсон бодлогыг боловсруулж, бүс нутаг, орон нутгийн хэмжээнд тогтвортой хөгжлийн бодлогын загварыг дараах байдлаар тогтоолоо. Үүнд: 1.Баруун бүс А: Алтайн уулархаг нутагт орших Баян-Өлгий, Ховд аймгийн сумд болон Увс аймгийн баруун захын сумдын хувьд уур амьсгалын өөрчлөлтийн томоохон үр дагавар болох өндөр уулын мөстлөг хайлж, гадаргын усны түвшин нэмэгдэх буюу Толбо, Даян, Хурган гэх зэрэг мөстлөгийн гаралтай нуурууд болон Цагаан, Ховд зэрэг мөстлөгөөс эхтэй голуудын усны түвшин нэмэгдэнэ. Тиймээс эдгээр томоохон нуур, голын сав газраар оршин суух иргэдийн хувьд суурьшлын бүсийг төлөвлөх зайлшгүй шаардлага гарна. Мөн ахуйн хэрэгцээний газар тариалан эрхлэхэд мөн нөлөөлнө. Иймд гадаргын усны нарийвчилсан суурь судалгаа явуулж, гадаргын усны менежментийг боловсруулж, энэ бүсийн тогтвортой хөгжлийн суурьшлын бүсийг оновчтой төлөвлөх бодлого баримтлах нь чухал юм. 2. Баруун бүс Б: Их Нууруудын хотгор буюу Увс аймгийн ихэнх сумд, Ховд болон Говь Алтай аймгийн зүүн хойд сумдын хувьд уур амьсгалын өөрчлөлтөд маш өртөмтгий буюу эмзэг бүсэд хамрагдана. Уур амьсгалын өөрчлөлтөөр гадаргын температур улам ихээр нэмэгдэж, хөрсний чийгийн ууршилт нэмэгдэж, газрын бүтээмжит чанар буурах тул элсний нүүлт хөдөлгөөн эрчимжиж, газар тариалан эрхлэхэд бэрхшээлтэй болно. Энэ бүсэд гадаргын ууршилт, хөрсний чийгийн нарийвчилсан судалгаа явуулж, цаашид энэ бүсийг тогтвортой хөгжүүлэхийн тулд хөрсний бүтээмжит чанарыг дээшлүүлэх технологи нэвтрүүлж байж бэлчээрийн мал аж ахуй болон бусад үйлдвэрлэл хөгжүүлэх бодлого баримтлах нь чухал юм. 3. Төвийн бүс: Уур амьсгалын өөрчлөлтөөр хур тунадсын хэмжээ өөрчлөгдөж, улмаар хөрсний чийгт нөлөөлсөнөөр газар тариалангийн бүсийн бүтээмжит чанар болоод бэлчээрийн ургамлын био бүтээмж буурах тул цаашид гүний усны түвшинг нэмэгдүүлж, хөрсний чийг болон гадаргын усны хэмжээг нэмэгдүүлэх суурь судалгааг нарийвчлан явуулж, тогтвортой хөгжлийн менежментийн бодлого боловсруулж баримтлах нь чухал юм. 4. Зүүн бүс: Уур амьсгалын өөрчлөлтөөр гадаргын температур нэмэгдэж, хөрсний ууршилт эрчимжиж, Халхын голын сав газрын хөрсний үржил шим алдагдах зэрэг илрэх тул бүсийг тогтортой хөгжүүлэх хамгийн оновчтой бөгөөд эхний алхам бол хээрийн бүсийг ойжуулах явдал юм. Ингэснээр хөрсний чийг нэмэгдэж, бэлчээрийн экосистемийн тэнцвэртэй байдал хадгалагдаж, газар тариалан болон мал аж ахуйн бүтээмж өссөнөөр энэ чиглэлээр түлхүү хөгжүүлэх нь ччухал юм. Энэ бүсийн гадарга маш эмзэг тул цаашид уул уурхайн олборлолтыг хязгаарлах нь зүйтэй. 5. Говийн бүс: Энэ бүсэд нэн тэргүүнд гүний усны нөөцийг тогтоож, гүний усны түвшинг нэмэгдүүлж, гадаргын усны хэмжээг нэмэгдүүлэх, элсний шилжилт хөдөлгөөний хязгаарлах нарийвчилсан суурь судалгаа явуулж, тохирох технологийг нэвтрүүлэх хэрэгтэй байна. Энэ бүсэд уул уурхайн олборлолтыг хязгаарлахгүй бол говийн өнгөн хөрс хуулагдаж, чулуулгийн үе давхарга ил гарч, мал аж ахуй эрхлэхэд бэрхшээл учруулна. Иймд бүсийн онцлог ландшафтад тулгуурлан бүсийг хөгжүүлэх тогтвортой хөгжлийн бодлого баримтлах нь чухал юм. 4. Экосистемийн өвөрмөц байдал, уламжлалт хэв маяг хосолсон ногоон соёл иргэншлийн загвар Монгол орны экосистемүүдийн талаар судалгаа явуулж, тэдгээрийн өвөрмөц онцлог шинжийг тодорхойлон дараах дүгнэлтыг гаргаж, загваруудыг боловсруулав. Үүнд: 4.1 Монгол орны экосистемийг нэгдмэл байдлаар авч үзсэн судалгааны ажлууд одоогоор нэн ховор буюу дутагдалтай байгаа тул цаашид Монгол орны ландшафт тус бүрийн экосистемийн нарийвчилсан бие даасан судалгаа явуулах шаардлагатай байгаа нь тодорхой харагдаж байна. Одоогоор нэлээд сайн судлагдсан экосистемүүд болох ойт хээрийн экосистем, говийн экосистемийн өвөрмөц байдлыг тайланд дэлгэрэнгүй тусгав. Монгол орны ойт хээрийн экосистемийг тайга, ой, ойт хээр, хээр, уулын хээр, хуурай хээр зэрэг бүрдүүлэх ба орон зайн хувьд тайга-уулын хээр, тайга-ой-уулын хээр, тайга-ойт хээр, ой-хуурай хээр, ой-ойт хээр, ойт хээр-хуурай хээр гэх мэт цогцолбор хэлбэрийн бүтцийг бүрдүүлдэг биеэ даасан өвөрмөц экосистем юм. Говийн экосистем нь усан орчин, ургамал нөмрөг элбэгтэй баян бүрд хэмээх өвөрмөц экосистемийг өөртөө багтаасан ландшафтын хувьд ерөнхийдөө хур тунадас багатай, тачир сийрэг ургамалтай, давсархаг хөрстэй хуурай гандуу нутгийг хамарсан өвөрмөц тогтоцтой экосистем юм. 4.2 Экосистемийн өвөрмөц байдал, уламжлалт хэв маяг хосолсон ногоон соёл иргэншлийн загварыг газар дээр нь зүүн бүсэд явуулсан бодит судалгааны жишээгээр тойм төдий тодорхойлсон ногоон загварын анхны хувилбарын адил тухайн нутгийн байгалийн экосистемийн онцлогийг харгалзан үзэж, бүс нутаг тус бүрээр ялгаатай тогтоох нь зүйтэй. Ногоон бодлого, төлөвлөлтийг бүсчлэн авч үзвэл: 4.2.1 Ойт хээрийн бүсэд Монгол орны Хэнтийн нуруу, Хөвсгөлийн уулс, Хангайн нурууны хойд хэсгийн ойн бүрхэвчийн тархалтыг бууруулахгүй, ойн нөхөн сэргээлтийг жил бүр эрчимжүүлж, ногоон орчны эзлэх талбайг нэмэгдүүлэх бодлого барих нь зүйтэй. 4.2.2 Хээрийн бүсэд шинээр ногоон ойн зурвас, ногоон байгууламж, цэцэрлэгжүүлэх ажлыг эрчимжүүлэх бодлого боловсруулж баримтлах нь зүйтэй. 4.2.3 Говийн бүсэд усалгаатай ногоон зурвас байгуулж, элсний шилжилт хөдөлгөөнөөс хамгаалж, усны нөөц бүрдүүлэх усан орчныг бүрдүүлсэнээр одоогийн баян бүрдийн талбайг бууруулахгүй нэмэгдүүлэх бодлого баримтлах нь зүйтэй. 4.3 Монгол орны байгалийн бүс бүр өөр өөрийн ялгарах онцлог экосистемтэй бөгөөд тэдгээрийг нүүдлийн мал аж ахуй эрхэлдэг монголчуудын уламжлалт хэв маягтай хослуулан орчин үеийн ногоон соёл иргэншлийн загварыг дараах байдлаар тодорхойлов. Үүнд: 4.3.1 Загвар 1: Өндөр уулын тундр, тайга хосолсон ногоон соёл иргэншил. Өндөр уулын тундр, тайгын хосолмол талбайн эзлэх хувийг бууруулалгүй, бод малын сүргийн тоо зонхилсон соёлыг хөгжүүлэх 4.3.2 Загвар 2: Ойт хээрийн бүсийн ногоон соёл иргэншил. Ойн эзлэх талбайг бууруулалгүй, модлог ургамлын талбайг нэмэгдүүлж, бог малын хамт бод малын сүргийн тоо зонхилсон соёлыг хөгжүүлэх 4.3.3 Загвар 3: Хээрийн бүсийн ногоон соёл иргэншил. Модлог ургамлын эзлэх талбайг нэмэгдүүлж, хүнсний ногооны тариалалтыг улам өргөжүүлж, үхэр, адуу, хонин сүргийн тоо толгой давамгайлсан нийгмийн соёлыг хөгжүүлэх 4.3.4 Загвар 4: Говийн бүсийн ногоон соёл иргэншил. Таримал ургамлын эзлэх талбайг эрс нэмэгдүүлж, хүнсний ногооны тариалалтыг дэмжиж, ямаа, тэмээн сүргийн тоо толгой давамгайлсан, уул уурхайн олборлолтын үйлдвэрлэлийн хослол бүхий нийгмийн соёлыг хөгжүүлэх 4.4 Монгол улсын хувьд ногоон соёл иргэншилд түшиглэсэн нүүдэлчний амьдралын хэв маягийг бүрдүүлэхэд өнөөгийн 21-р зууны эрчимтэй хотжилтын үйл явц болох нийт хүн амын дийлэнх хэсэг нь хотдоо төвлөрөх бодит байдалтай зэрэгцэн хөндөгдөж байгаа хэдий ч даяарчлагдаж буй дэлхийд Монгол үндэсний байгаль, соёлын өв газруудыг бий болгож, ногоон соёл иргэншлийн хөгжлийн загвар бүсүүдийг хөгжүүлэх боломж байна. Тухайлбал, 4.4.1 Алтайн нуруу, Их Нууруудын хотгорыг нүүдлийн соёл иргэншлийн өлгий-үндэсний байгаль-соёлын хосолмол өв газар, 4.4.2 Бурхан Халдун болон Онон-Балжийн сав газрыг тулгар төрийн үндэсний өв газар, 4.4.3 Цагаан зээрийн өлгий нутаг бүхий хялганат хээрийн байгалийн үндэсний өв газар, 4.4.4 Их Говийн байгалийн үндэсний өв газар, 4.4.5 Хөвсгөл нуурын орчмын нутгийг цаатан соёл иргэншлийн 4.4.1 Алтайн нуруу, Их Нууруудын хотгорыг нүүдлийн соёл иргэншлийн өлгий-үндэсний байгаль-соёлын хосолмол өв газар, 4.4.2 Бурхан Халдун болон Онон-Балжийн сав газрыг тулгар төрийн үндэсний өв газар, 4.4.3 Цагаан зээрийн өлгий нутаг бүхий хялганат хээрийн байгалийн үндэсний өв газар, 4.4.4 Их Говийн байгалийн үндэсний өв газар, 4.4.5 Хөвсгөл нуурын орчмын нутгийг цаатан соёл иргэншлийн 4.4.1 Алтайн нуруу, Их Нууруудын хотгорыг нүүдлийн соёл иргэншлийн өлгий-үндэсний байгаль-соёлын хосолмол өв газар, 4.4.2 Бурхан Халдун болон Онон-Балжийн сав газрыг тулгар төрийн үндэсний өв газар, 4.4.3 Цагаан зээрийн өлгий нутаг бүхий хялганат хээрийн байгалийн үндэсний өв газар, 4.4.4 Их Говийн байгалийн үндэсний өв газар, 4.4.5 Хөвсгөл нуурын орчмын нутгийг цаатан соёл иргэншлийн өв газар гэх зэргээр байгаль-соёлын өв газар бүсүүдийг бий болгож, ногоон технологиор баяжуулан хөгжүүлснээр “Монгол орон ногоон байгаль-соёл-түүхийн өвөрмөц орон” болох боломжтой. 4.5 Бидний энэхүү суурь судалгааны төслийн ажлын зүгээс төдийгүй Дэлхийн олон улс орны бодит туршлагаас дараах анхаарууштай бодлогын чанартай асуудлууд их тодорхой харагдаж байна. Үүнд: 4.5.1 Дэлхий дээр байгалийн унаган төрхөө хадгалж үлдсэн цөөн улсуудын нэг болох Монгол орон өнөөдөр эдийн засгийн гол хөшүүргээ аялал жуулчлал, уул уурхайн олборлолтын салбаруудыг болгож, тэдгээрийн үйл ажиллагаа нь олон улсын болон үндэсний стандартын шаардлага хангахгүй, хууль эрх зүйн орчныг бүрдүүлээгүй зэрэг хувийн шинжтэй хууль бус зарчмууд баримталсанаас үүдэн байгалийн унаган төрх, ногоон байгууламжийн эзлэх хувь, экосистемийн тэнцвэрт байдлыг улам ихээр алдагдуулж байгааг нэн тэргүүнд анхааралдаа авах шаардлагатай. Тухайлбал, Тэрэлж, Туул, Орхон гэх зэрэг томоохон гол төрдийн усны сав газарт үйл ажиллагаа явуулж буй аялал жуулчлалын газрууд байгаль орчны, экологийн, эрүүл ахуйн стандартын шаардлага хангахгүйгээс байгалийн экосистемийг маш богино хугацаанд асар хурдацтай бохирдуулан байгалийн өөрийн нөхөн сэргээгдэх чадавхийг хэд дахин эрчимтэй бууруулж байна. 4.5.2 Байгаль орчны яамны зүгээс үйл ажиллагаагаа бодит болгож, аялал жуулчлалын салбартай нэгдэх бус байгалийн шинжлэх ухааны салбаруудтай нягт хамтран ажиллаж, илүү нарийвчилсан судалгааны үр дүнгүүдийг гаргахад голчлон чиглэж, сүүлийн хэдэн арван жилүүдэд төсөл, хөтөлбөрүүдээр эрдэмтдийн гаргасан судалгааны бодит үр дүнгүүдийг архивлан хадгалах бус бодлогын зарчим, дүрэм, журамдаа бодитоор тусгах шаардлага нэн даруй хэрэгтэй байна. Учир нь, өнөөдрийн аялал жуулчлал, уул уурхайн салбаруудаас олж буй өчүүхэн бага мөнгөн орлого нь эргээд байгалийн унаган төрхийг сэргээхэд зарцуулагдах ирээдүйд тэрбумаар үнэлэгдэх зардлаас хэдэн сая дахин бага болохыг ухаарах цаг нэгэнт иржээ. Өөрөөр хэлбэл, хөгжлийн бодлогыг боловсруулахдаа зөвхөн ойрын ирээдүйн багаахан ашиг олох эдийн засгийн нүдээр харах бус алсын ирээдүйн байгалиа дахин ашиглахад, байгалийн нөхөн сэргээгдэх чадавхид чиглэсэн алсын хараатай бодлого барих нь зүйтэй. 4.5.3 Монгол орны экосистем нь маш эмзэг, уур амьсгалын өөрчлөлтөд, ялангуяа дэлхийн дулааралд эрчимтэй өртөмтгий тул ногоон байгууламжийг нэмэгдүүлэх замаар экосистемийг хамгаалах, нөхөн сэргээх аргыг тухайн экосистемийн онцлогт тохируулан боловсруулж хэрэгжүүлэх нь зайлшгүй чухал юм. Монгол орны экосистемийг доройтуулж буй хамгийн чухал хүчин зүйлс болох сүүлийн жилүүдэд эрчимтэй хөгжиж буй хүний үйл ажиллагаанаас улбаатай аялал жуулчлал, уул уурхайн олборлолтоор хөрсний чийгийн хэмжээ буурч, хөрсний өнгөн үе давхарга алдагдаж, ургамал нөмрөг сийрэгжин устаж, ул хөрсний горим алдагдаж, элсний нүүлт, хуурай тоосжилт эрчимтэй нэмэгдсэнээр агаар, ус, хөрс, ургамлыг бохирдуулж, цөлжилтийг хурдасгаж, экологийн тэнцвэрт бус байдалд шууд нөлөөлж байна. 4.6 Монгол улсын “Ногоон хөгжлийн үндэсний бодлого, стратеги төлөвлөлт”ийг боловсруулахдаа иргэд, олон нийт, бизнесийн байгууллагын тогтвортой хөгжил, ногоон хөгжлийн талаарх ойлголт мэдлэгийг нэмэгдүүлэхэд чиглэж, байгаль орчиндоо ээлтэйгээр үйлдвэрлэл, үйлчилгээ эрхлэх бодлогын удирдамжаар хангах, ногоон хөгжлийн зорилгод нийцсэн экологийн тэнцвэрт байдлыг хадгалахад чиглэсэн салбар дундын зохицуулалт, олон улсын болон бүс нутгийн түвшинд байгаль орчин, экологи, уур амьсгалын өөрчлөлт, ногоон хөгжлийн талаар тулгамдсан асуудлыг нэн тэргүүнд хөндөх нь зүйтэй байна. 5. Дэлхийн соёлын болон байгалийн өвийн ангилалд хамруулах газар нутгийн талаарх тойм судалгаа Монгол орны хэмжээнд одоо байгаа тусгай хамгаалалттай газрууд, тусгай хамгаалалттай газруудын сүлжээнд хараахан хамаарагдаагүй газар нутгуудыг, мөн хэд хэдэн тусгай хамгаалалттай газрууд дамнан оршдог газар нутаг, түүнтэй холбоотой соёлын асуудлыг хөндөн судалж, зүүн бүсийн хүрээнд газар дээрх бодит судалгааг явуулж, дараах дүгнэлтэд хүрсэн. Үүнд: 5.1 Улсын хэмжээнд одоо байгаа тусгай хамгаалалттай газрууд, олон улсын гэрээ, конвенцийн хүрээнд хамгаалагдсан газар нутгуудыг дэлхийн байгалийн болон соёлын өвд хамаарч болох кандидат газар нутгууд болгон авч үзсэн. 5.2 Хэд хэдэн тусгай хамгаалалттай газар нутаг дамнан оршдог газрын хувьд хоёр газрыг нэр дэвшүүлэхээр санал болгосон. Үүнд: 5.2.1 Хар Ус нуурын Байгалийн Цогцолборт Газар нь Алтайн нурууны өндөр уул, тал, говийн бүсийг дамнан нүүдэллэх бэлчээрийн мал аж ахуйн нүүдлийн соёлын нэгэн өв нутаг гэх үүднээс Дэлхийн байгаль-соёлын холимог өвд нэр дэвшүүлсэн. 5.2.2 ОХУ (Алтайн нурууны гурван хэсэг газрыг Дэлхийн өвд бүртгүүлсэн), БНХАУ, Казахстан, Монгол гэсэн дөрвөн улсыг дамнан оршдог Алтайн нурууг хил дамнасан тусгай хамгаалалттай газар нутгийн сүлжээнд оруулан Дэлхийн өвд бүртгүүлэх боломжтой тул Алтай Таванбогдын Байгалийн Цогцолборт Газрыг нэр дэвшүүлэн оруулсан. 5.2.3 Монгол Дагуурын Дархан Цаазат Газар нь ОХУ-ын Дагуурын тусгай хамгаалалттай хаяа залган орших тул олон улсын хил дамнасан тусгай хамгаалалттай газар нутгийн нэг сүлжээ болох боломжтой тул мөн нэр дэвшүүлсэн. 5.3 Байгалийн өвд бүртгүүлэхээр санал болгож буй газар нутгуудыг тодорхой баллын үнэлгээгээр үнэлсэн. Говь Гурвансайханы байгалийн цогцолборт газрыг байгалийн болон соёлын ач холбогдлоороо говь, цөлийн экосистемийг төлөөлж чадах газар гэж сонгон авсан бөгөөд уур амьсгалын болон газар ашиглалтын өөрчлөлтөд илүү эмзэг байж, бусад байгалийн бүсийн экосистемдээ сөргөөр нөлөөлж болзошгүй ойт хээр, хээрийн бүсийн экосистемийн төлөөлөл газруудыг түлхүү сонгон нэр дэвшүүлсэн болно. Цаашид ач холбогдлыг нь харгалзан говь, цөлийн экосистем бүхий газруудыг сонгон Дэлхийн өвд бүртгүүлэхээр нэр дэвшүүлэх боломжтой. 5.4 Цаашид Монгол орны тусгай хамгаалалттай газар нутгуудын сүлжээнд хамрагдаагүй газар нутгуудыг дэлхийн байгалийн болон соёлын өвд нэр дэвшүүлэх талаар судлахын тулд дараах ажлуудыг нэн тэргүүнд хийх шаадлагатай. Үүнд: 5.4.1 Дэлхийн байгалийн болон соёлын өв, байгаль-соёлын холимог өвд нэр дэвшүүлэх газруудыг сонгох үндэсний хороог байгуулах нь зүйтэй. Түүний дэргэд мэргэжлийн судлаач, эрдэмтэд, олон нийтийн төлөөллөөс бүрдсэн ажлын хэсэг байгуулах шаардлагатай. 5.4.2 Холбогдох мэргэжлийн эрдэмтдийн баг тухайн бүс нутагт хээрийн болон суурин судалгаа шинжилгээг явуулах шаардлагатай. 5.4.3 Дэлхийн байгалийн болон соёлын өвд бүртгүүлэхээс өмнө манай орон өөрсдөө “байгаль-соёлын өв газар”-уудыг тодорхойлох нь зүйтэй. 5.4.4 Тэдгээр нэр дэвшүүлж буй газруудын ач холбогдол хэрэгцээ шаардлагад нь тулгуурлан эрэмбэлэх хэрэгтэй. 5.4.5 Холбогдох хууль журамд өөрчлөлт оруулах нь зүйтэй. Төслийн үр дүнгүүдийн онцлог, давуу талууд Төслийн гүйцэтгэлийн ажлаас гарсан үр дүнгүүд дараах онцлог, давуу талуудтай болно. Үүнд: 1. Байгалийн бүс, бүслүүрийн шилжилт, экосистемийн үйлчилгээний өөрчлөлтийн үнэлгээг газарзүйн мэдээллийн системийг ашиглан зайнаас тандан судлах 1.1 AVHRR-2 төхөөрөмжийн хэмжилт хийдэг спектрийн 5 мужаас гэрлийн долгионы үзэгдэх улаан туяаны муж буюу 1-р суваг болон нил улаан туяаны ойрын муж буюу 2-р сувгуудад газрын буюу ургамалтай гадаргын альбедог маш сайн илэрхийлэхээс гадна үүл, цас, мөсөн гадаргыг ялгахад дөхөмтэй байдаг тул үүнийг ашиглах үндэслэл болгосон. 1.2 NOAA хиймэл дагуулын хугацааны ялгах чадвар нь сайн боловч, орон зайн ялгах чадвар нь 1.1 км болж багассанаас шалтгаалан AVHRR-аар хүлээн авсан мэдээг зөвхөн жижиг масштабын судалгаа буюу Дэлхийн хэмжээний болон бүс нутаг, улс үндэсний нутгийг хамруулсан томоохон судалгаанд ашигладгийг давуу тал болгосон. 1.3 NOAA төрлийн хиймэл дагуулын мэдээ нь цаг хугацааны хувьд давтамж сайтай (1 хиймэл дагуулаас хоногт 4-6 удаа), ашиглалтын үнэ хямд, өргөн уудам нутгийг хамарсан (2400 км өргөн), спектр долгионы 5 мужлалд нэгэн зэрэг хэмжсэн (Хүснэгт 1.1), тасралтгүй орон зайн мэдээллийг (пиксель бүр нь 1х1 км) агуулдгаараа байгалийн түргэн хувьсах нөөц, түүний дотроос бэлчээрийн төлөв байдлыг үнэлж, мониторинг хийх судалгаанд ашиглах тохиромжтой мэдээлэл болдгийг илүүд үзсэн. 1.4 NOAA хиймэл дагуулын AVHRR мэдрэгчийн спектрийн үзэгдэх гэрлийн улаан болон ойрын нил улаан туяаны мужид хэмжсэн ойлтын мэдээг ашиглан ногоон ургамлын төлөв байдлыг илэрхийлэгч үндсэн үзүүлэлт болох ургамлын нормчлогдсэн ялгаврын индекс (NDVI)–ийг тооцоолж ашиглах арга Дэлхий нийтэд хүлээн зөвшөөрөгдсөн арга тул сонгосон. 1.5 MODIS төхөөрөмж нь 0.4 мкм-ээс 14.4 мкм хүртэлх цахилгаан соронзон долгио (ЦСД)-ны мужлалыг ажиглах чадвартай өндөр радиометрийн мэдрэмжтэй (12 бит) 36 сувгаас бүрдэх бөгөөд эдгээрээс 2 суваг нь 250 м-ийн нарийвчлалтай, 5 суваг нь 500 м-ийн нарийвчлалтай, үлдсэн 29 суваг нь 1 км-ийн нарийвчлалтай бөгөөд 705 км-ийн өндөрт, 2330 км-ийн өргөн зурвастайгаар Дэлхийн гадаргыг 1-2 өдөрт бүрэн тойрч мэдээлэл цуглуулдаг тул энэхүү давуу талыг ашигласан. 1.6 Бэлчээрийн ургамлын төлөв байдлыг үнэлэхэд MODIS хиймэл дагуулын сувгийн мэдээнээс гарган авсан NDVI мэдээг ашиглах бас нэг шалтгаан бол NDVI мэдээний сан нь 16 хоног тутам Дэлхийг хамарсан, олон жилийн цуваатай архиваас бүрддэгтэй холбоотой. 1.7 Landsat ТМ хиймэл дагуулын хувьд Дэлхийн гадаргын тодорхой нэгэн цэг дээр эргэн ирэх давтамж нь 16 хоног тул 12 цагийн давтамжит NOAA хиймэл дагуул нь илүү нарийвчлал өндөртэй хэмээн сонгосон болно. 1.8 Хамгийн сүүлд хийгдсэн “Монгол орны агаарын температурын экстремал утгуудын өөрчлөлт, байгалийн бүсүүдийн ирээдүйн төлөв байдал” сэдэвт Дуламсүрэн, Мижиддорж ба бусад эрдэмтдийн хамтран явуулсан 2016 онд хэвлэгдсэн бүтээл болох Монгол орны уур амьсгалын өөрчлөлтийг илэрхийлэх агаарын үнэмлэхүй их, бага температурын давтагдал, халуун, хүйтэн өдрийн тооны өөрчлөлт болон ирээдүйн хандлагыг уур амсьгалын өөр ангилалд хамаарах ус, цаг уурын станцууд дээрх бодит мэдээллийн тооцоололд тулгуурласан байгалийн бүс, бүслүүрийн орон зайн өөрчлөлтийн судалгааны үр дүнг иш татан оруулсан болно (1-р бүлгийн 3.3-р хэсэг). 2. Бүс нутгийн хөгжлийн үзэл баримтлалыг байгалийн нөөц, эрдэс баялагтай уялдуулан үнэлгээ хийж, үйлдвэр аж ахуйн хөгжлийн төлөв тогтоох 2.1 Улсын хэмжээнд бүх бүсүүдийн хөгжлийг стратегийн талаар нийгэм, эдийн засаг, бүс нутгийн хөгжлийн чиглэлээр хэвлэгдсэн дэлгэрэнгүй дүгнэлтүүдийг оруулсан. Сүүлийн үеийн статистик мэдээ баримт, хэвлэгдсэн бүтээлийг ашиглан улсын хэмжээний болон бүс нутгийн хэмжээнд дүгнэлт гаргав. 2.2 Сүүлийн үеийн статистик мэдээ баримт, хэвлэгдсэн бүтээлийг ашиглан улсын хэмжээний болон бүс нутгийн хэмжээний нийгэм, эдийн засгийн хөгжлийн талаар дүгнэлт гаргав. 2.3 Бүсчилсэн хөгжлийн бодлогод баримтлах онол, арга зүйн асуудлуудыг хөндөж, бүсчилсэн хөгжлийн загварын шинэ хувилбарыг гаргав. 3. Уур амьсгалын өөрчлөлт, эмзэг салбаруудын эрсдлийг тооцон аймаг, орон нутгийн тогтвортой хөгжлийн бодлогын загварыг тогтоох 3.1 Уур амьсгалын өөрчлөлтөд эмзэг салбаруудад хөдөө аж ахуйн салбаруудыг оруулсан. Эдгээр салбарууд хамгийн өндөр эрсдэлтэй. Харин эдгээрээс хамааралтай нийгэм, эдийн засгийн бусад секторуудын талаарх шаардлагатай прогноз өгөхийн тулд уур амьсгалын өөрчлөлтөөс үүдэлтэй ядуурал, шилжилт хөдөлгөөнийг хэрхэн идэвхижүүлж байгаа судалгааны үр дүнгээс оруулсан. 3.2 Уур амьсгалын өөрчлөлтийн ирээдүйн үр дагавар ямар байх талаар уур амьсгалын өөрчлөлтийн ирээдүйн хандлага гэсэн бүлэгт УАӨҮИ-2014-өөс ирээдүйд болох өөрчлөлтийг тусгав. 3.3 Ногоон хөгжлөөр тэргүүлэгч 5 аймгийн 86 сумын түвшинд байгаль орчин, нийгэм, эдийн засгийн эмзэг байдлын судалгааны үр дүнг оруулсан. 3.4 Уур амьсгалын өөрчлөлтөд өртөмтгий, эмзэг байдлын эрсдлийг үнэлэхэд улсын хэмжээнд уур амьсгалын өөрчлөлтөд дасан зохицсон бодлогыг боловсруулж, бүс нутаг, орон нутгийн хэмжээнд тогтвортой хөгжлийн бодлогын загварыг тогтоосон болно. 4 Экосистемийн өвөрмөц байдал, уламжлалт хэв маяг хосолсон ногоон соёл иргэншлийн загвар 4.1 Төсөл авч хэрэгжүүлж эхлэх үед бид Монгол орны зүүн бүсээс эхлээд өмнөд бүс, баруун бүс, төв бүс, хойд бүс гэх мэтээр газар дээрх бодит судалгааг явуулж дүгнэлт гаргана гэж төлөвлөж ийнхүү зүүн бүсээс эхэлж хээрийн судалгаанд үндэслэн сэдэвт ажлыг хийж гүйцэтгэсэн болно. Экспертийн дүгнэлтийг үндэслэн бид хээрийн судалгааг тэдгээр бүсүүдэд үргэлжлүүлэлгүй, зөвхөн өмнө судлагдаж хэвлэгдсэн материалууд дээр тулгуурлан гүйцэтгэсэн болно. 4.2 Экспертийн дүгнэлтийн дагуу яг энэ сэдвээр хээрээр явж судалгаа хийлгүй, сэдэвтэй холбоотой материалуудыг ашиглан дүгнэлт гаргасан болно. Энд дурьдахад манай улсын хэмжээнд хангалттай суурь судалгаа болон захиалгат судалгаануудыг явуулж, эрдэмтэд зохих санал, зөвлөмжүүдийг холбогдох газруудад тайлан хэлбэрээр хүргүүлдэг боловч бодит байдал дээрээ тэдгээр анхааруулга, санал зөвлөмжүүд биелэлээ олж хэрэгждэггүй байна гэсэн дүгнэлтэд хүрэв. 4.3 Ногоон хөгжлийн бодлого, стратеги төлөвлөлтөд тусгах шаардлагатай ухагдахуунуудыг тусгаж, зөвлөмж гарган, байгаль-соёлын өвийн газруудыг тодорхойлж, ногоон соёл, иргэншлийн загварыг боовсруулав. 5 Дэлхийн соёлын болон байгалийн өвийн ангилалд хамруулах газар нутгийн талаарх тойм судалгаа 5.1 Тусгай хамгаалалттай газар нутгийн сүлжээнд хамрагдаагүй нутгийг Дэлхийн өвд бүртгүүлэх талаар нэр дэвшүүлэхэд хэцүү бөгөөд юуны өмнө тухайн улсын ач холбогдол, хэрэгцээ шаардлагыг үнэлж, үндэсний тусгай хамгаалалтын сүлжээнд авч, судалгаа шинжилгээний ажил хийсний дараагаар дэлхийн өвд гол төлөв бүртгүүлэхээр хандсан байдаг. Хэд хэдэн тусгай хамгаалалттай газар нутаг дамнан оршдог газрын хувьд 2 газрыг нэр дэвшүүлэхээр санал болгосон. Үүнд: Хар Ус нуурын БЦГ нь Алтайн нурууны өндөр уул, тал, говийн бүсийг дамнан нүүдэллэх бэлчээрийн мал аж ахуйн нүүдлийн соёлын нэгэн өв нутаг гэх үүднээс Дэлхийн байгаль-соёлын холимог өвд нэр дэвшүүлсэн. Мөн ОХУ (Алтайн нурууны 3 хэсэг газрыг Дэлхийн өвд бүртгүүлсэн), БНХАУ, Казахстан, Монгол гэсэн 4 улсыг дамнан оршдог Алтайн нурууг хил дамнасан тусгай хамгаалалттай газар нутгийн сүлжээнд оруулан Дэлхийн өвд бүртгүүлэх боломжтой тул Алтай Таванбогдын БЦГ-ыг нэмж нэр дэвшүүлэн 10-р бүлэгт 5 Дэлхийн соёлын болон байгалийн өвийн ангилалд хамруулах газар нутгийн талаарх тойм судалгаа 5.1 Тусгай хамгаалалттай газар нутгийн сүлжээнд хамрагдаагүй нутгийг Дэлхийн өвд бүртгүүлэх талаар нэр дэвшүүлэхэд хэцүү бөгөөд юуны өмнө тухайн улсын ач холбогдол, хэрэгцээ шаардлагыг үнэлж, үндэсний тусгай хамгаалалтын сүлжээнд авч, судалгаа шинжилгээний ажил хийсний дараагаар дэлхийн өвд гол төлөв бүртгүүлэхээр хандсан байдаг. Хэд хэдэн тусгай хамгаалалттай газар нутаг дамнан оршдог газрын хувьд 2 газрыг нэр дэвшүүлэхээр санал болгосон. Үүнд: Хар Ус нуурын БЦГ нь Алтайн нурууны өндөр уул, тал, говийн бүсийг дамнан нүүдэллэх бэлчээрийн мал аж ахуйн нүүдлийн соёлын нэгэн өв нутаг гэх үүднээс Дэлхийн байгаль-соёлын холимог өвд нэр дэвшүүлсэн. Мөн ОХУ (Алтайн нурууны 3 хэсэг газрыг Дэлхийн өвд бүртгүүлсэн), БНХАУ, Казахстан, Монгол гэсэн 4 улсыг дамнан оршдог Алтайн нурууг хил дамнасан тусгай хамгаалалттай газар нутгийн сүлжээнд оруулан Дэлхийн өвд бүртгүүлэх боломжтой тул Алтай Таванбогдын БЦГ-ыг нэмж нэр дэвшүүлэн 10-р бүлэгт 5 Дэлхийн соёлын болон байгалийн өвийн ангилалд хамруулах газар нутгийн талаарх тойм судалгаа 5.1 Тусгай хамгаалалттай газар нутгийн сүлжээнд хамрагдаагүй нутгийг Дэлхийн өвд бүртгүүлэх талаар нэр дэвшүүлэхэд хэцүү бөгөөд юуны өмнө тухайн улсын ач холбогдол, хэрэгцээ шаардлагыг үнэлж, үндэсний тусгай хамгаалалтын сүлжээнд авч, судалгаа шинжилгээний ажил хийсний дараагаар дэлхийн өвд гол төлөв бүртгүүлэхээр хандсан байдаг. Хэд хэдэн тусгай хамгаалалттай газар нутаг дамнан оршдог газрын хувьд 2 газрыг нэр дэвшүүлэхээр санал болгосон. Үүнд: Хар Ус нуурын БЦГ нь Алтайн нурууны өндөр уул, тал, говийн бүсийг дамнан нүүдэллэх бэлчээрийн мал аж ахуйн нүүдлийн соёлын нэгэн өв нутаг гэх үүднээс Дэлхийн байгаль-соёлын холимог өвд нэр дэвшүүлсэн. Мөн ОХУ (Алтайн нурууны 3 хэсэг газрыг Дэлхийн өвд бүртгүүлсэн), БНХАУ, Казахстан, Монгол гэсэн 4 улсыг дамнан оршдог Алтайн нурууг хил дамнасан тусгай хамгаалалттай газар нутгийн сүлжээнд оруулан Дэлхийн өвд бүртгүүлэх боломжтой тул Алтай Таванбогдын БЦГ-ыг нэмж нэр дэвшүүлэн 10-р бүлэгт оруулсан. Түүнчлэн Монгол Дагуурын ДЦГ нь ОХУ-ын Дагуурын тусгай хамгаалалттай хаяа залган орших тул олон улсын хил дамнасан тусгай хамгаалалттай газар нутгийн нэг сүлжээ болох боломжтой тул мөн нэр дэвшүүлсэн. 5.2 Манай орны тусгай хамгаалалттай газар нутгуудын сүлжээнд хамрагдаагүй газар нутгуудыг дэлхийн байгалийн болон соёлын өвд нэр дэвшүүлэх талаар судлахын тулд холбогдох мэргэжлийн эрдэмтдийн баг тухайн бүс нутагт хээрийн болон суурин судалгаа хийх шаардлагатай. Ингэж байж тус газрыг хамгаалах нэн даруй шаардлагатайг нотолсон мэргэжлийн дүгнэлтүүдийг гаргаж чадна гэж үзэж байна. Бидний судалгаагаар санхүүгийн маш хязгаарлагдмал нөөцөд тулгуурлан энэ чиглэлд ганц хүний бүрэлдэхүүнтэйгээр 1-2 газарт очиж судалгаа хийсэн бөгөөд мэргэжлийн зөвлөх баг сонгон тэдний оролцоог хангах түвшинд ажиллах бололцоо гарсангүй. 5.3 Байгалийн өвд бүртгүүлэхээр санал болгож буй газар нутгуудыг тодорхой баллын үнэлгээгээр үнэлсэн. Говь Гурвансайханы байгалийн цогцолборт газрыг байгалийн болон соёлын ач холбогдлоороо говь цөлийн экосистемийг төлөөлж чадах газар гэж сонгон авсан бөгөөд уур амьсгалын болон газар ашиглалтын өөрчлөлтөд илүү эмзэг байж, бусад байгалийн бүсийн экосистемдээ сөргөөр нөлөөлж болзошгүй ойт хээр, хээрийн бүсийн экосистемийн төлөөлөл газруудыг түлхүү сонгон нэр дэвшүүлсэн болно. Цаашид ач холбогдлыг нь харгалзан говь, цөлийн экосистем бүхий газруудыг сонгон Дэлхийн өвд бүртгүүлэхээр нэр дэвшүүлэх боломжтой. Энэ саналыг дүгнэлт хэсэгт тусгасан. 5.4 Дэлхийн байгалийн болон соёлын өвд бүртгүүлэхээс өмнө манай орон өөрсдөө “байгаль-соёлын өв газар”-уудыг тодорхойлох нь зүйтэй байгаа бөгөөд холбогдох хууль журамд өөрчлөлт оруулан Дэлхийн байгалийн болон соёлын өв, байгаль-соёлын холимог өвд нэр дэвшүүлэх газруудыг сонгох Үндэсний хороог байгуулж, түүний дэргэд мэргэжлийн судлаач, эрдэмтэд, олон нийтийн төлөөллөөс бүрдсэн Ажлын хэсэг байгуулан судалгаа шинжилгээг хийж, ач холбогдол хэрэгцээ шаардлагад нь тулгуурлан эрэмбэлэх хэрэгтэй юм. Энэ саналыг дүгнэлт хэсэгт тусгасан.
Судалгааны эцсийн үр дүн /англиар/:

Судалгааны файл
Файлын төрөл Бичигдсэн хэл Гарчиг Хугацаа Судалгааны бичиг баримт
1 Тайлан Монгол “Байгалийн бүс, бүслүүрийн экосистемийн урт хугацааны өөрчлөлтийн судалгаа” сэдэвт Шинжлэх Ухаан, Технологийн төслийн гүйцэтгэлийн эцсийн дэлгэрэнгүй тайлан 2013-2015 20190611_7465_24.pdf
2 Бусад Монгол Нүүр хуудас 2013-2015 20190611_4222_24.pdf
 Буцах