БО-ны бодлого, төсөл, хөтөлбөрийн мэдээллийн сан

Дэлгэрэнгүй мэдээлэл
ШУТС-н санхүүжилтээр хэрэгжүүлсэн судалгааны тайлан
Судалгааны статус: Хэрэгжиж дууссан
Төсөл хэрэгжих БО-ны салбар: 8
Судалгааны дугаар: A/349-002
Судалгааны нэр: “НЕФТЬ, НЕФТИЙН БҮТЭЭГДЭХҮҮНЭЭР БОХИРДСОН ГАЗРЫГ БАЙГАЛЬ ОРЧИНД ЭЭЛТЭЙ АРГААР ЦЭВЭРЛЭХ, НӨХӨН СЭРГЭЭХ ТЕХНОЛОГИ”
Судалгааны нэр /англиар/:
Судалгааны төрөл: Дотоодын
Ажлын гүйцэтгэгчид: М.Туяа
Хуудас: 82
Эхэлсэн хугацаа: 2014
Дууссан/Дуусах хугацаа: 2016
Судалгааны товч танилцуулга:
Судалгааны товч танилцуулга /англиар/:
Судалгааны зорилго, зорилт: Нефтийн зарим орд газрууд, уул уурхайн томоохон компаниуд байршсан газрын нефть, нефтийн бүтээгдэхүүнээр бохирдсон хөрсний бохирдлын түвшинг тогтоох, үнэлгээ өгөх, мөн хөрсний микрофлорыг судлан тогтоож, давамгайлж байгаа микроорганизмын бүрэлдэхүүнийг шинжлэх, ангилал зүйг тогтоох, мөн ялган цэвэрлэсэн микроорганизмыг нефть олборлох, нефть болон нефть бүтээгдэхүүнээр бохирдсон орчныг цэвэрлэх, нөхөн сэргээхэд ашиглах арга, технологийг судлан тогтооход оршино.
Судалгааны зорилго, зорилт /англиар/:
Судалгааны эцсийн үр дүн: Нефть, нефтийн бүтээгдэхүүнээр бохирдсон хэд хэдэн талбайн газар нутгийн тандалт болон лабораторийн шинжилгээний үр дүнд үндэслэн бохирдлын хэмжээг тодорхойлж үнэлгээ өгөв. Улаанбаатар хотын баруун хэсэгт орших Толгойтын нефть баазын хашаан дах хөрсний дээжүүдэд хийсэн судалгаагаар нефтийн бүтээгдэхүүний агуулга талбайн янз бүрийн байршилд харилцан адилгүй хэмжээтэй байна. Хамгийн их нефть бүтээгдэхүүний бохирдолтой нь вагон төмөр замын ойр орчимд 28986 мг/кг буюу 2.9%-ийн бохирдолтой, тос буулгах болон савлах байгууламжуудын ойр орчмын газруудад бохирдлын түвшин 16612 мг/кг хүртэл буюу 1.6%-ийн бохирдолтой байна. Харин нефтийн бүтээгдэхүүнийг агуулах зориулалтын 1000 м3 багтаамжтай босоо савны ойролцоох газруудаас авсан дээжүүдийн бохирдлын хэмжээ харьцангуй бага (<1000 мг/кг) байгаа нь талбайн энэ хэсэгт нефть бүтээгдэхүүний асгаралт, алдагдал харьцангуй бага, зориулалтын танк савнуудын битүүмжлэл сайтай байгааг илтгэж байв. Мөн бохирдлын тархалтыг гүнээс хамааруулан харахад гадаргын хөрсний буюу 0-5 сантиметрийн гүнээс авсан дээж дэх нефть бүтээгдэхүүний агуулга 5-20 сантиметрийн гүнээс авсныхаас их байгаа нь нефтийн бүтээгдэхүүний тархалт газрын гүн рүү их тархаагүйг харуулж байна. Тухайн обьектод явуулсан судалгааны дүнд бохирдсон газрын байршлын зураглалыг хийлээ. Судалгааны объект болох Дорноговь аймгийн Сайншанд сумаас 50 км зайд орших Зүүнбаянгийн нефтийн орд газрын талбайд явуулсан судалгаагаар газар нутгийн ихэнх хэсэг түүхий тосоор нилээдгүй бохирдсон болох нь тогтоогдов. Хуучин ажиллаж байсан нефть боловсруулах үйлдвэрийн үлдэц, нефть дамжуулах хоолойн эвдрэл гэмтэл, үйлдвэрээс гарч байсан хаягдалаар үүссэн нуур, одоо явуулж буй зохисгүй хайгуул олборлолт, усгүйжүүлснээс үлдэх хаягдал нуур зэргээс тухайн нутаг орон маш их хэмжээгээр түүхий тосны бохирдолтонд өртөж байна. Бохирдлын түвшин 23800-95600 мг/кг буюу 2.3-10%-д хүрч байна. Бохирдолтой хөрсний дээжүүдэд нарийвчилсан шинжилгээг явуулж тэдгээрт агуулагдах полиароматик нүүрсустөрөгчдийн (ПАН) найрлагыг судлан тогтоов. Судалгааны дүнгээс харахад хөрсөнд хорт хавдар үүсгэгчдийн төлөөллүүдийг оролцуулаад өргөн хүрээний ПАН-ын бохирдол бага зэрэг илэрсэн. Газрын тосны хуучин хатсан хуучин хаягдал лагийн дээжинд бензопирений концентраци Монгол улсын болон Голланд, Чех улсын үйлдвэрийн бүсийн хөрсний бохирдлын шалгуур үзүүлэлтээс их байгаа юм. Мөн түүнчлэн ШУА-ийн Одон Орон Геофизикийн Хүрээлэнгийн судлаачидтай хамтран Георадарын тандалтын хэмжилтийг нефтийн хаягдал бүхий талбай дээр явуулахад газрын гадаргаас 90 см хүртэл гүнд түүхий тосны олон үелсэн давхрага буюу хуримтлал маш тод үелэн харагдаж байгааг илрүүлэв. Судалгааны 3 дахь объект болох Дархан хотод байрлах “Ойн бирж” Нефтийн зарим орд газрууд, уул уурхайн томоохон компаниуд байршсан газрын нефть, нефтийн бүтээгдэхүүнээр бохирдсон хөрсний бохирдлын түвшинг тогтоох, үнэлгээ өгөх, мөн хөрсний микрофлорыг судлан тогтоож, давамгайлж байгаа микроорганизмын бүрэлдэхүүнийг шинжлэх, ангилал зүйг тогтоох, мөн ялган цэвэрлэсэн микроорганизмыг нефть олборлох, нефть болон нефть бүтээгдэхүүнээр бохирдсон орчныг цэвэрлэх, нөхөн сэргээхэд ашиглах арга, технологийг судлан тогтооход оршино. Нефтийн зарим орд газрууд, уул уурхайн томоохон компаниуд байршсан газрын нефть, нефтийн бүтээгдэхүүнээр бохирдсон хөрсний бохирдлын түвшинг тогтоох, үнэлгээ өгөх, мөн хөрсний микрофлорыг судлан тогтоож, давамгайлж байгаа микроорганизмын бүрэлдэхүүнийг шинжлэх, ангилал зүйг тогтоох, мөн ялган цэвэрлэсэн микроорганизмыг нефть олборлох, нефть болон нефть бүтээгдэхүүнээр бохирдсон орчныг цэвэрлэх, нөхөн сэргээхэд ашиглах арга, технологийг судлан тогтооход оршино. ШТС-ын талбайд хийсэн судалгаагаар ойр орчмын талбайн хөрсөн дэх нефть, нефтийн бүтээгдэхүүний агуулга 268 мг/кг буюу 0.027 % байгаа нь бохирдлын түвшин бага, бохирдолгүй гэж үзэж болохоор байгаа юм. Бохирдсон байж болох дээжүүдэд нарийвчилсан шинжилгээг хийхэд бараг бүх дээжийн хувьд ПАН-ийн агуулга багажны илрүүлэх хязгаараас бага байгаа нь энэ төрлийн бохирдуулагч тухайн хөрсөнд байхгүй болохыг илтгэж байна. Хэдий зарим дээжийн хувьд Монгол улсын MNS 5850-2008 стандартад заагдсан хэмжээнээс давж байгаа ч энэ нь бусад улсын стандарт үзүүлэлтээс бага байгаа юм. 73 мг/кг буюу 73 ppm агуулга нь хөрсөнд байж болох нийт нүүрсустөрөгчдийн агуулга бөгөөд нефть, нефтийн бүтээгдэхүүний бохирдолгүй, цэвэр хөрсөнд байж болох үзүүлэлт юм. Толгойтын нефть баазын бохирдолтой хөрсөн дээр биосубстратуудын оролцоотой явуулсан судалгааны дүнгээс харахад шувууны сангастай явуулсан дээжинд 30 дахь хоногтоо нефтийн агуулга 5124 мг/кг-аас 2486,15 мг/кг болтол буурч байгаа нь бусад туршилтуудаас илүү үр дүнтэй байв. Биоисэлдэлтийн процессын дараахь бүх туршилтуудад ароматжилтын коэффициент буурч байсан нь бохирдсон хөрсөнд агуулагдах урт гинжин хэлхээ бүхий н-алканы нүүрсустөрөгчид задралд орж байгааг илтгэх ба ялангуяа микробын суспенз болон бууцны нэмэлттэй явуулсан судалгааны дүнгүүд нь алкануудын задрал хамгийн ихтэй болохыг үзүүлж байна. А2 –коэффициент нь хяналттай харьцуулахад ихэсч байгаа нь нефтийн цагирагт нэгдлүүдийн биологийн задралтай холбоотой байна. Харин А3 коэффициентын утга хяналттай харьцуулбал бараг 2 дахин буурч байгааг парафины эгнээний нүүрсустөрөгчдийн СН2 бүлгүүд нь СН3 бүлэгтэй харьцуулахад биозадралын процесст нэлээд өртсөн болохыг үзүүлж байна. Зүүнбаянгийн нефтиэр 5%, 10%, 15%-ийн бохирдолтой хөрсний дээжүүдийн бохирдлыг бууруулах туршилтын 2-3 сарын хугацаанд 50000 мг/кг бохирдолтой хөрсөн дэх органик бохирдуулагчийн хэмжээ 30 хоногийн дараа 39400 мг/кг., 90 хоногийн дараа 34500 мг/кг буюу бохирдлын түвшин 31,0 хувиар буурсан байна. Сангастай явуулсан туршилтын дүнд 35300 мг/кг, бууцтай 32600 мг/кг буюу харгалзан 29,4 ба 34,8%-иар буурсан үзүүлэлт гарчээ. Био субстратгүй явуулсан 5%-ийн бохирдолтой хөрсөн дэх нүүрсустөрөгчид задрах процесс 10, 15 хувийн бохирдолтой хөрсөнд явагдаж байгаа процессоос илүү идэвхитэй, бохирдлын түвшний бууралт харьцангуй их хувьтай байна. 60 хоногийн дараах дүнгээр 5%-ийн бохирдол 19.8 хувиар, 10%-ийн бохирдол 14.3 хувиар, 15%-ийн бохирдол 16.9 хувиар буурч байгаа нь хөрсөн дэх органик бохирдуулагчийн агуулга ихсэх тусам хөрсний ус шингээх чадвар эрс муудаж, нефтэнд агуулагдах нүүрстөрөгчийн агууламжаас болж азот нүүрстөрөгчийн харьцаа алдагдан түүний бүтэц өөрчлөгдөж, урвал явагдах тохиромжтой нөхцөл бүрдэхгүй байгаатай холбоотой юм. 5%-ийн бохирдолтой хөрсний бохирдлыг байгалийн биосубстратуудын тусламжтайгаар 37% хүртэл бууруулах боломжтой ба бохирдлын түвшин ихсэх тусам (10, 15%) бохирдлын бууралт 25%-иас хэтрэхгүй байв. Цагаан-Элсний нефтийн орд газраас авсан нефть болон нефтийн хаягдлаар /шлам/ бохирдсон хөрсөнд Pseudomonos, Bacillus, Micrococcus, Arthrobacter, Methylococcus төрлийн микроорганизмууд давамгайлж байсан ба биозадралын процессыг эдгээр микроорганизмуудын оролцоотойгоор 10 ба 30 хоногийн турш явуулахад 30 хоногийн туршилтын дараах бохирдсон хөрсөн дэх нефтийн шламд – 56%, хөрсөнд -35%-иар буурсан дүн ажиглагдав. Хийн хроматографи-масс спектрийн шинжилгээний дүнгээр хөрсний микрофлорыг идэвхжүүлэхэд бохирдуулагчийн найрлага дахь ароматик болон н-алканы эгнээний нүүрсустөрөгчид хувиралд илүү өртдөг болохыг харуулав. Нефтийн бохирдолтой хөрсний биоисэлдэлтийн процессын 30 хоногийн дараа алканы эгнээний НУ 63%-иар, нафтены НУ 46%-иар, ароматик НУ 67%-иар тус тус буурч байв. Харин хаягдал шлам дээжний биоисэлдэлтийн процессын 30 хоногийн дараа н-алканууд 77%-иар, нафтены НУ 69%, ароматик НУ 72%-иар тус тус буурсан дүн гарч байна. Хаягдал шлам дээжинд агуулагдах нүүрсустөрөгчид биоисэлдэлтийн процесст илүү түлхүү орж байгаа нь судалгааны дүнгээс ажиглагдаж байна.
Судалгааны эцсийн үр дүн /англиар/:

Судалгааны файл
Файлын төрөл Бичигдсэн хэл Гарчиг Хугацаа Судалгааны бичиг баримт
1 Тайлан Монгол “НЕФТЬ, НЕФТИЙН БҮТЭЭГДЭХҮҮНЭЭР БОХИРДСОН ГАЗРЫГ БАЙГАЛЬ ОРЧИНД ЭЭЛТЭЙ АРГААР ЦЭВЭРЛЭХ, НӨХӨН СЭРГЭЭХ ТЕХНОЛОГИ” 2014-2016 20171109_2054_22.pdf
 Буцах